bouwer

Johannes Franciscus Cuypers

*1766 , Den Haag †1828 , Den Haag

Nederland kende twee periodes van bloei in de vioolbouw. De eerste was in Amsterdam van 1650 tot 1728, de tweede speelde zich grotendeels af in Den Haag, vanaf 1760 tot 1840. Deze piek had voornamelijk te maken met de familie Cuypers, onder leiding van vader Johannes Theodorus Cuypers. Dit atelier is zonder twijfel het meest productieve atelier geweest uit de Nederlandse vioolbouwgeschiedenis. Vader Johannes Theodorus kon dit onmogelijk in zijn eentje realiseren, dus zijn verhaal valt dan ook niet te vertellen zonder zijn beide zonen Franciscus en Bernardus te noemen. Cuypers-instrumenten bevinden zich inmiddels over de hele wereld, vaak in handen van professionele musici.

Werkplaats(en)

Amsterdam, ± 1785-1823

Den Haag, ± 1823-1828

Van deze bouwer

Instrument

viool

Johannes Franciscus Cuypers Amsterdam, 1812

bespeeld door
Irene Piazza

Meer ↓

Al snel naar Amsterdam

Franciscus, geboren in 1766 te Den Haag, is het derde kind van Johannes Theodorus Cuypers en Anna Maria Borneman. Al op 17-jarige leeftijd verhuist hij naar Amsterdam waar hij vervolgens 40 jaar zal wonen. In 1698 trouwt hij met Johanna Elisabeth Beukers, waarmee hij een woning in de Leidsestraat betrekt. Er zijn geen kinderen uit dit huwelijk bekend.

Onduidelijke rol in vaders atelier

Ondanks dat ook hij zich bekwaamt in het vioolbouwersvak, is zijn rol in het atelier van zijn vader enigszins onduidelijk. Wel is er een handgeschreven factuur gevonden uit 1794 waar hij enkele reparaties en onderhoudswerkzaamheden benoemt, wat er op zou kunnen wijzen dat hij zich voornamelijk bezighield met reparaties in plaats van nieuwbouw. Op de bewuste factuur vermeldt hij o.a. een reparatie van een Cremonese viool en een Stainer-viool en sluit hij af met de zin “per order van mijn vader”.

Een eigen stijl

Bewijzen voor halffabricaten van zijn hand die naar Den Haag zouden zijn verzonden voor verdere afwerking, zijn nooit hardgemaakt. Wel zijn er volledig gebouwde instrumenten van zijn hand bekend uit de tijd dat zijn vader nog leefde en die dus ook zijn gesigneerd onder diens naam. Deze instrumenten zijn vaak individueler qua model, met meer uitgesproken randen en hoeken en met een verfijnde krul. De individuele stijl van Franciscus komt pas echt tot uiting na het overlijden van zijn vader, wanneer hij de exemplaren gaat signeren onder zijn eigen naam en met Amsterdam als woonplaats. In 1823 verhuizen hij en zijn vrouw weer terug naar Den Haag en wonen daar in het Hofje van Nieuwkoop, een huisje in het bezit van de katholieke kerk, hetgeen doet vermoeden dat ze het financieel niet breed hadden.

Talent en vrijheid

Franciscus is de meest getalenteerde zoon van Theodorus. Ondanks dat er details, zoals de lak, in het werk te zien zijn die sterk in navolging zijn van vader zijn, en dus typisch ‘Cuypers’ overkomen, is zijn werk vele malen individueler dan dat van zijn jongere broer, die zeer trouw blijft aan het werk van Johannes Theodorus. Dit zal ongetwijfeld te maken hebben met het feit dat Franciscus 40 jaar in Amsterdam woonde. Zijn persoonlijke stijl is duidelijk herkenbaar. Hij laat de, vaak door zijn vader gebruikte Stradivari-modellen achter zich en geeft zichzelf meer vrijheid. Er zijn dan ook verschillende modellen van zijn hand bekend. Het werk oogt over het geheel wat verfijnder en sierlijker, ook zijn de krullen eleganter dan een gemiddelde latere viool uit het atelier van zijn vader. Hetzelfde geldt voor ornamenten zoals hoeken en randen, die meer uitgesproken zijn, en voor de f-gaten die zeer strak en verfijnd zijn gesneden.