bouwer

François Xavier Tourte “Le Jeune”

*± 1748 , Parijs †1835 , Parijs

François Xavier en Nicolas Léonard Tourte worden vaak beschouwd als de strijkstokkenmakers aan wie we onze moderne strijkstok te danken hebben. De jongste, François Xavier, wordt wel de Stradivari onder de strijkstokkenmakers genoemd. Voor iemand die veertien jaar als klokkenmaker heeft gewerkt is dat een opmerkelijke prestatie.

François Xavier was de jongste zoon van Nicolas Pierre Tourte en Marguerite Geneviève Rollin. Zijn vader was meubelmaker en later vioolbouwer. Zijn moeder was huisvrouw. Het gezin woonde in Faubourg Saint-Antoine, een wijk net buiten de muren van Parijs. Daar werd hij in 1748 geboren.

De wijk Faubourg Saint-Antoine was een interessante plaats om op te groeien. Daar was sinds de 15e eeuw een vrije vestiging van ambachten toegestaan. Het was een levendige, rebelse buurt van overwegend houtbewerkers en meubelmakers. Die beleefden hier gouden tijden omdat zij zich niet aan het strenge gezag van de machtige gilden hoefden te onderwerpen. De vrijheid die er heerste in Faubourg Saint-Antoine gaf ruimte aan ambachtslieden om er hun beste werk te vervaardigen. Dat waren vaak ingenieus gedecoreerde meubels die elders in Parijs nooit door de gilden zouden worden toegestaan. Die vrijheid trok mensen aan die van vernieuwing hielden. En van opstand, want het waren de burgers van Faubourg Saint-Antoine die in 1792 de Bastille bestormden. Een gebeurtenis die de doorslag zou geven bij de Franse revolutie.

Werkplaats(en)

Parijs, ±1774-1835

Van deze bouwer

Instrument

vioolstrijkstok

François Xavier Tourte “Le Jeune” Parijs

bespeeld door
Marta Lemanska

Meer ↓

Leven en loopbaan

In deze buurt werkte de vader van François Xavier Tourte. Hij was schrijnwerker; een beroep dat als het aristocratische ambacht onder de houtbewerkers werd gezien. Nicolas Pierre Tourte maakte er niet alleen meubelen, maar ook violen en soms strijkstokken. Het bouwen van violen had hij vermoedelijk geleerd van Jean Matthias Wolters, een Duitse vioolbouwer die bij hem in de buurt woonde. Pas vanaf 1742 noemde hij zich vioolbouwer en legde hij zich serieus toe op het maken van strijkstokken. Die werden tot dan toe maar als een ondergeschikt accessoire beschouwd; het echte vak van strijkstokkenmaker bestond nog niet. In dat jaar stierf zijn eerste vrouw. In 1743 trouwde hij opnieuw. Uit dat huwelijk werd in 1746 Nicolas Léonard en in in 1748 François Xavier geboren.

Ondanks de levendige handel binnen Faubourg waren de inkomsten zo laag dat de armoede er overheerste. Nicolas Pierre wilde dat zijn jongste zoon besparen en stuurde hem daarom naar zijn neef Antoine Lévêque voor een opleiding tot klokkenmaker. Dat beroep had prestige en bood een betere kans op een mooie toekomst. Zes jaar duurde zijn leertijd en acht jaar had hij nodig voor zijn meesterschap. Daarna hield hij het voor gezien; hij was toen vijfentwintig jaar oud. Zijn vader was al gestorven toen hij zestien was en zijn achttienjarige broer Nicolas Léonard had hem onder zijn hoede genomen. Vermoedelijk was het Nicolas Léonard die François overhaalde om strijkstokkenmaker te worden. Van hem leerde hij uiteindelijk het vak.

Na zijn opleiding begon hij voor zichzelf in het Clôitre de Notre Dame. Dat stond eveneens binnen het gebied van Faubourg Saint-Antoine, niet ver bij zijn broer vandaan. De goede verstandhouding tussen de broers maakte het mogelijk dat zij elkaar wederzijds stimuleerden. Zij experimenteerden in die periode met de keuze van het hout, de vorm van de kop, de lengte van de stang en de slof.

Inmiddels was Wilhelm Cramer, een Duitste violist, met een nieuw model strijkstok in Parijs aangekomen. Die had hij in Mannheim gemaakt of laten maken. Eerst kwam Cramer in contact met Nicolas Léonard, later met François Xavier. Met deze revolutionaire strijkstok had Cramer in Duitsland al succes geboekt, nu zocht hij iemand die voor hem de strijkstok in Parijs zou kunnen introduceren. Nicolas Léonard zag in het Cramer-model nieuwe mogelijkheden en vroeg François Xavier om die voor hem te maken en waar mogelijk zelfs te verbeteren. De nieuwe strijkstok kreeg binnen korte tijd een ongekende populariteit, met name in de hogere kringen.

Liever dan bij één succesvol model te blijven, zette François het experimenteren voort. Daar hoorde Viotti van toen hij in 1782 in Parijs kwam. Als gevierd violist en directeur van diverse operagezelschappen had hij rond die tijd enorme invloed binnen en buiten het Conservatorium van Parijs. Hij merkte dat violisten onder invloed van de veranderende muziek- en uitvoeringspraktijk steeds meer moeite kregen met de beperkingen van het bestaande model strijkstok. Viotti vond bij de beide Tourtes het vakmanschap dat nodig was om een volgende stap zetten bij het ontwikkelen van een nieuwe strijkstok. Gezamenlijk losten zij een aantal problemen op. Dat leidde tot een hol gebogen model strijkstok waarbij het lint niet meer los in de slof zat, maar bij elkaar gehouden werd door een metalen ring met wig. Die stok had nu ook een betere balans. Door de invloed van Viotti werden de nieuwe strijkstokken van Tourte in korte tijd populair bij de belangrijkste musici van Parijs.

François had in zijn opleiding tot klokkenmaker ook geleerd om goud en zilver te bewerken. Daardoor was hij vermoedelijk als eerste én enige in staat om de meest kostbare strijkstokken te voorzien van een helemaal met eigen hand gemaakte gouden- en schildpadmontuur. Vóór hem waren de strijkstokkenmakers aangewezen geweest op zilversmeden. Veel van deze strijkstokken maakte hij voor zijn broer. Die had steeds meer relaties met vrijmetselaars en de elite van Parijs gekregen wat hem een indrukwekkende lijst met rijke klanten voor deze kostbare strijkstokken opgeleverde.

De Franse revolutie die in 1789 uitbrak had voor beide broers een verschillende uitwerking. François Xavier wist feilloos in te spelen op die veranderingen en werd daardoor een van de belangrijkste strijkstokkenmakers in de geschiedenis, voor zijn broer werd de revolutie bijna noodlottig. Toch wijst historisch onderzoek in de richting van het vermoeden dat het nu juist hun jarenlange samenwerking is geweest die de doorslag heeft gegeven voor het uiteindelijk succes. Ook in deze turbulente periode. François Xavier kon alleen maar verder werken aan de ontwikkeling van de strijkstok nadat Nicolas Leonard en hij daarvoor de basis hadden gelegd.

Het voordeel dat zijn broer Nicolas Léonard had genoten van zijn omgang met de elite van Parijs zou kort duren. Daar maakte de Franse revolutie een eind aan. Die veranderde niet alleen de politieke, maatschappelijke en culturele verhoudingen ingrijpend, ook het muziekleven veranderde drastisch. Aanvankelijk werden alleen de aristocraten, bourgeois en vrijmetselaars vervolgd, maar later trof het ook iedereen die aan hen dienstbaar waren geweest. Niet zelden eindigden zij onder de guillotine. Tot 1792 kon Nicolas Léonard nog ongemoeid zijn werk doen, maar daarna moest hij onderduiken. François Xavier had zich nooit met de elite ingelaten en kon dan ook ongemoeid zijn werk blijven doen. Hij werkte nog wel samen met Nicolas Léonard, maar dat moest in het geheim. François was nu de enig overgebleven Tourte die openlijk hun strijkstokken kon maken en verkopen.

Pas in 1800, toen hij 52 jaar oud was, zou François Tourte zich voor het eerst 'facteur d’archets’ noemen. In dat jaar verhuisde hij naar Quai de l’école; dat werd het begin van zijn beste periode zouden de experts later vinden. Zijn vrouw zou daar nog 17 jaar getuige van zijn. In 1817 stierf zij. Hun enige dochter bleef tot aan zijn dood voor hem zorgen. De samenwerking met Nicolas Léonard was al sinds 1800 steeds minder geworden. Moe van alle vervolgingen stierf Nicolas Léonard in 1807. François ontwikkelde zich daarna op eigen kracht verder. In de periode rond zijn zestigste maakte François Xavier zijn beste strijkstokken, maar zeker tot zijn 75e en vermoedelijk nog enkele jaren later bleef hij actief. Kort voor zijn dood verhuisde hij nog één keer naar de overkant van de Seine, waar François Xavier Tourte in 1835 stierf.

Werk en invloed

De eerste strijkstokken maakte François Xavier samen met zijn broer tussen 1782 en 1786. Die waren verfijnd en slank, vaak met kopplaatjes van zilver, naar aangenomen werd voor de stevigheid. Vanaf 1786 baseerden zij hun strijkstokken voornamelijk op het model dat Cramer had meegenomen en dat als een overgang tussen de barokstok en de moderne stok wordt beschouwd. In de daarop volgende periode ontwikkelden zij strijkstokken op aanwijzing van en in samenwerking met Viotti.

Enkele jaren voor het uitbreken van de Franse revolutie verscheen de eerste goud gemonteerde strijkstok van François Xavier. Hij ging rond 1783 de slof voorzien van een ring waarvoor hij zilver of goud gebruikte, evenals voor de eindknop. Pas in 1795 voorzag hij de slof van een onderschuif en wig die het lint plat tegen de slof drukte. Wel ontbrak vaak het zo kenmerkende parelmoeren oog in zijn sloffen. Tot 1805 waren de stokken van François vrijwel altijd rond, daarna overwegend achthoekig. Nog steeds bewoog de slof over de stang zonder de later gebruikelijke metalen tussenlaag. Experts zijn van mening dat het vermoedelijk een van zijn belangrijkste bijdragen geweest is om de stok op logaritmische wijze van dik naar dun te laten verlopen. Een vondst die ervoor zorgde dat de beharing over de hele lengte van de stok tijdens het spelen gelijkmatig op spanning zou blijven. De invloed die dit had op het vioolspel zou pas jaren later doorgrond worden. Ten opzichte van de huidige strijkstokken zijn die van Tourte slechts licht hol gebogen.

Rond 1810 vond hij zijn definitieve vorm. Slechts enkele kleine wijzigingen zou hij nog doorvoeren als gevolg van andere stijlperiodes. Tot op hoge leeftijd maakte hij zijn strijkstokken nog met een verbluffende trefzekerheid.

De invloed van François Tourte kan nauwelijks overschat worden. De erkenning dat hij in zijn strijkstokken een hoge mate van perfectie had bereikt kreeg hij snel; al tijdens zijn leven werden zijn strijkstokken tot ver buiten Frankrijk nagemaakt. Veel goede strijkstokkenmakers hebben hun werk gebaseerd op zijn model; waaronder Jacob Eury, Joseph Henry, François Lupot, Nicolas Maire, Nicolas Maline, Dominique Peccatte en Jean Pierre Marie Persoit.