Mijn NMF

loginForm
 

Laatste nieuws

Gerard Tuinman bouwt fortepiano met twee mechanieken

woensdag 1 mei 2019

Auteur: Katrien Kloos

“Met de kale houten koppen ontploft de fortepiano onder je vingers, als je niet oppast. En met het leer op de hamers krijg je klankkleuren die gaan van fluitachtig in het hoge register, tot knorrig en fagotachtig in de laagte.” Gerard Tuinman bouwde voor het NMF een fortepiano met twee uitwisselbare mechanieken. Het instrument is onlangs afgeleverd bij zijn eerste bespeler Artem Belogurov.

Gerard Tuinman met twee type hamers: met kale kop en met leren kapje.Artem Belogurov studeerde op het Conservatorium van Amsterdam cum laude af op klavecimbel en fortepiano. Hij deed bij het NMF een aanvraag voor een fortepiano voor een breed repertoire oude muziek. Samen kwamen we uit bij een buitengewoon instrument van Gerard Tuinman. Artem: “Ik heb op meerdere instrumenten van hem gespeeld. Ze zijn gemaakt met veel aandacht voor detail en na zorgvuldige studie van de originelen. En met een tonale kwaliteit die de schoonheid van historische instrumenten benadert.” Tuinman bouwde een replica van een Stein-fortepiano uit 1783 met als bijzondere extra: twee verschillende mechanieken. Het is de enige in Nederland en de tweede in de wereld. Artem: “Deze fortepiano geeft mij de unieke mogelijkheid om het 18e-eeuwse repertoire uit te voeren met twee totaal verschillende klanken.”

Componisten als Mozart, Haydn en Beethoven waren bekend met fortepiano’s met uiteenlopende klankwerelden. Aanvankelijk waren de hamertjes in het mechaniek met leer omspannen, later werden ze vervangen door hamertjes met zachter samengeperst vilt. Dit had grote invloed op de klank en leverde een rondere, meer zangerige toon op. 

Special effects

Het was destijds met de pianofortes als met de computers van nu; de ontwikkelingen gingen razendsnel. Elke nieuwe bouwer voegde nieuwe special effects toe: speciale registers die de klank van andere instrumenten zoals harp, luit of fagot imiteerden. Deze zogenaamde ‘Veränderungen’ bedien je door een houten hefboom met je knie omhoog te duwen. Er zijn advertenties bekend uit die tijd waarin instrumenten worden aangeprezen met de mogelijkheid tot wel dertig verschillende ‘Veränderungen’, als ware het accessoires van een auto.

Dynamiek

Even terug naar de allereerste fortepiano. Na het klavecimbel, dat de snaren altijd met dezelfde intentie plukt, is men eind 17e eeuw op zoek naar een instrument met meer nuance, meer expressie. Bartolomeo Cristofori in Florence ontwerpt rond 1700 een mechaniek waarbij de snaren aangeslagen worden door met leer omklede hamertjes. Daardoor krijgt het instrument een rondere klank en zeer belangrijk: dynamiek. Door meer of minder snelheid op de toets uit te oefenen kan ineens hard en zacht worden gespeeld. Een nieuw type instrument is geboren. Was Mozarts aanslag nog zeer gearticuleerd, passend bij het klavecimbel, Beethovens spel was veel meer legato, al meer romantisch. Je zou kunnen zeggen dat het spelen veranderde van ‘spreken’ naar ‘zingen’.

Het is de Saksische orgelbouwer Gottfried Silbermann die Cristofori’s ‘clavicembalo con piano e forte’ (later ‘pianoforte’ of ‘fortepiano’) in Duitsland introduceert.

Nieuwe draai

Geïnspireerd door de instrumenten van Pantaleon Hebenstreit geeft Johann Andreas Stein, een leerling van Silbermann, eind 18e eeuw weer een nieuwe draai aan de fortepiano. ‘Pantaleons’ waren een soort kingsize versies van het gehamerde hakkebord. Stein bootste de Pantaleon-klank na in zijn fortepiano’s door kale houten hamers te gebruiken die direct op de ijzeren snaren sloegen. Hard maar wel met dynamiek. Rond 1783 stopt hij met de kale hamers en plakt leren lapjes op dehamerkoppen.

Tuinman: “Mijn fortepiano is een replica van een instrument uit deze periode: de fortepiano van Stein uit 1783 uit de collectie van het Grassimuseum in Leipzig. En dan zo dat je er twee verschillende mechanieken in kunt schuiven. Voor de pauze een authentieke uitvoering van Mozart, na de pauze een echte Beethoven? Dat kan.”

Beast en beauty

Soms bijna beestachtig van binnen, aan de buitenkant is Tuinmans fortepiano een beauty. De kast is gefineerd met Frans notenhout, de toetsen zijn belegd met ebbenhout en been – volgens de Franse mode van toen, precies andersom dan de huidige piano: de zwarte toetsen wit en de witte toetsen zwart. “En toen kwam de vraag: Hoe decoreren we de klep? Bij oude instrumenten is die beplakt met papier dat vaak is bestempeld met een fijn motief. Ik ging op zoek naar iets vergelijkbaars en viel voor een sjiek Engels behang met grote gekeurde bloemen. Iets excentrieker,” geeft Tuinman besmuikt toe. De lessenaar kreeg een bespanning van diepblauwe zijde. “Er zijn oude instrumenten bekend waarbij, heel karig, jute werd gebruikt. Ik vond dit passender.”

Collectie Vogelaar

De fortepiano van Gerard Tuinman is het slotstuk van de ‘collectie Vogelaar’ van het NMF. Dankzij de genereuze particuliere donatie van Willem Vogelaar hebben in totaal zeven hoogwaardige instrumenten nu hun weg naar topmusici gevonden. Een vleugel, twee contrabassen, twee celli, een viool en nu dus de fortepiano voor Artem. Zijn plannen voor de komende tijd? “Het geluid van de kale houten hamers is praktisch onbekend voor het moderne publiek. Ik ga in mijn optredens en opnames het 18e-eeuwse repertoire verkennen met beide mechanieken om zo een beter idee krijgen hoe deze muziek klonk toen ze werd geschreven.”

Meer nieuwsberichten

vr 10 mei 2019 {$caption}

Vergoeding musici lunchpauzeconcerten

Lees Meer
wo 24 apr 2019

Triple harp en Gwyneth op Europese toppodia

Lees Meer

Bekijk alle nieuwsberichten